Het was best een risico toen de Raad van Kerken in Nederland begin 2024 besloot om 1700 jaar Nicea groots te gaan vieren. Bij veel christenen in Nederland is het concilie van Nicea onbekend. Het huidige culturele, maar ook kerkelijke klimaat, staat niet erg open voor oude kerkelijke documenten met een dogmatische geur. Het risico bestond dat veel inspanningen tot een teleurstellend resultaat zouden leiden, waarbij alleen een handjevol mensen mee zou vieren.

Laat ik meteen vertellen dat de herdenking van Nicea 1700 een succes is geworden. En laat ik dat succes onmiddellijk relativeren. Het is niet een viering geweest die in elke parochie of in elke gemeente voet aan de grond heeft gekregen, laat staan dat elke gelovige is bereikt. Maar de viering van 1700 jaar Nicea is wel in grote delen van de kerken opgepakt. Met als hoogtepunt de Oecumenische viering in de St. Janskerk in Gouda op 14 juni 2025, die deels door de Evangelische Omroep is uitgezonden.

Als ik het woord ‘succes’ in dit verband zou willen definiëren, dan gaat het er niet alleen om dat er veel mensen op al deze activiteiten zijn afgekomen – dat zeker ook – maar ook dat er een besef in de kerken is neergedaald van de kostbaarheid van het Concilie en een gevoel dat hier een gezamenlijke erfenis en een gezamenlijke toekomst ligt. Nicea is ontdekt als een bron van oecumene.

Het concilie van Nicea was zelf al een oecumenische bijeenkomst. Van over de hele wereld – zij het voornamelijk uit Klein-Azië - kwamen honderden bisschoppen, priesters en diakenen bij elkaar in het buitenverblijf van keizer Constantijn in Nicea, de antieke versie van een conferentiecentrum. Op deze schaal was er niet eerder een bijeenkomst van christenen. En ook al was de uitkomst van het concilie in de jaren na het concilie niet onomstreden, de uitkomst verbindt christenen over de hele wereld al eeuwenlang. Een oecumenische prestatie van formaat.

Internationale stimulansen

Zowel vanuit het Vaticaan als vanuit de Wereldraad van Kerken is de viering van 1700 jaar Nicea gestimuleerd. Leden van de Theologencommissie van het Vaticaan waren al in 2022 begonnen aan een studie naar het concilie. De Wereldraad publiceerde in 2023 al een nummer van Ecumenical Review met een aantal nieuwe studies over Nicea. In een openbare brief van 30 november 2024 schreef Paus Franciscus dat hij hoopte dat de viering van 1700 jaar Nicea ‘een kans biedt om het groeiende gemeenschapsgevoel tussen alle gedoopte christenen uit te dragen’.

Een bijzondere stimulans ging uit van de Week van Gebed voor de Eenheid, die elk jaar in de vierde week van januari wordt gehouden. Het materiaal voor deze week wordt altijd voorbereid vanuit de Commissie Faith and Order van de Wereldraad in samenwerking met de Vaticaanse Dicasterie voor de Eenheid. Voor het jaar 2025 was de viering van 1700 jaar Nicea gekozen als thema van de Gebedsweek. Voor de organisaties die in Nederland de Gebedsweek organiseren (MissieNederland, Raad van Kerken, SKIN) betekende dat een forse klus om het theologisch nogal stevige en hoogliturgische materiaal aan te passen aan de Nederlandse klei. Maar het was ook een gouden mogelijkheid om meteen in de eerste weken van het Jubileumjaar christenen in heel Nederland met de viering van 1700 jaar Nicea bekend te maken. Het Jubileumjaar kreeg zo een vliegende start.

Combinatie

In Nederland zijn wetenschappelijke congressen gehouden naast bijeenkomsten van predikanten, tientallen leerhuisavonden, preekcycli, kerkdiensten en gebedsbijeenkomsten. De combinatie van verschillende soorten activiteiten bracht een dynamiek op gang waardoor de herdenking een succes is geworden

Wetenschappelijke stimulansen kwamen er uit verschillende richting. De Nijmeegse kerkhistoricus Peter Nissen schreef op verzoek van de Katholieke Vereniging voor Oecumene een zeer toegankelijke brochure over het concilie[i] . Daarmee lag er vanaf het begin een helder en verantwoord document. Het congres van de Nederlandse Vereniging voor Theologie dat begin januari 2025 in Leuven werd gehouden verdiepte de herdenking. Hardnekkige mythes over het concilie – als zou dit het begin van de zondeval van het Christendom zijn – werden genuanceerd en soms ook vrolijk geridiculiseerd. Bijzonder was de lezing over het feit dat er bronnen zijn die vertellen dat een heel aantal deelnemers aan het Concilie van Nicea gehandicapt waren. Tijdens de recente vervolgingen waren ze gemarteld en ze droegen de littekens daarvan met zich mee. Het actualiseerde de herdenking van Nicea meteen: aan wat voor lichaam denken we als we er over spreken dat God mens is geworden? Is dat vanzelfsprekend een ongeschonden lichaam?

Oecumenelezing

Susan Durber, president van de Wereldraad van Kerken vanuit Europa, verdiepte in haar Oecumenelezing van 16 mei in Utrecht de discussie over de actuele betekenis van Nicea. Zij ziet in Nicea een ronduit politieke theologie aan het werk. ‘Jezus van Nazareth, de profeet die de armen zegende, die de zondaars vergaf, die de onreinen aanraakte, die een handdoek om zijn middel sloeg en de voeten van zijn discipelen waste, die de dood stierf van een slaaf: deze Jezus openbaart het wezen van God. Dit is volledig ondermijnend voor elk imperiaal begrip van God. Dit is geen christendom dat is gezwicht voor een aardse keizer. Christus is geen koning en keizer, maar slaaf en dienaar, een onderdaan van het koloniale rijk. En als deze Jezus 'van één wezen' is met God, dan is God iets heel anders dan een keizer op een troon’.

‘Deze Jezus laat ons het hart, het wezen van God zien. Dit geloof heeft uiteindelijk de Romeinse wereld van geweld, lust en machtswellust ondermijnd en de wereld de waarden van menselijke waardigheid, gelijkheid en liefde gegeven’.

Daarnaast ziet zij in Nicea een Christologie die ook onze Christologie kan vernieuwen. ‘De Geloofsbelijdenis van Nicea spreekt niet over verlossing zoals we dat in het Westen vaak doen. Er wordt niet gesproken over de dood van Jezus. Er staat dat Jezus Christus voor onze verlossing mens is geworden, heeft geleden en is opgestaan. Verlossing… komt door de incarnatie, doordat God mens is geworden. Dit is een theologie van nataliteit, van geboorte. Het is een theologie die het vlees zegent, die zegt dat degene die de hele schepping heeft liefgehad en gemaakt, vanaf het begin, onder ons geboren is. Dit is een geloofsbelijdenis van leven en geboorte’[ii].

Orthodoxe oecumene

Bij Oecumene denken wij al snel aan oecumenische relaties tussen Protestanten, Katholieken en Evangelicalen. We vergeten daarbij de Orthodoxen. In Nederland zijn zij een groeiende groep. Met de komst van vluchtelingen uit Syrië, Eritrea, Egypte en Ethiopië zijn er ook overal in Nederland parochies van Oriëntaals-Orthodoxe kerken ontstaan. Voor de Oriëntaals Orthodoxe kerken zijn de concilies van Nicea en Constantinopel (381) de enige concilies die ze gemeen hebben met de Westerse kerken en de andere Orthodoxe kerken. Op het concilie van Chalcedon (451) waren ze er al niet meer bij. Met name de Syrisch-Orthodoxe kerk, die al wat langer in Nederland bloeit, deed volop mee. Drie van de mensen die een voorgangersrol hadden tijdens de Oecumenische viering in Gouda op 14 juni kwamen uit de Syrisch-Orthodoxe kerk. ‘Deze belijdenis verbindt ons’ is hun gevoel.

Ook de Oosters-Orthodoxe kerken groeien in Nederland. Ook hier door de komst van vluchtelingen, maar vooral ook door de komst van arbeiders uit Servië en Roemenië en doordat de Oosters-Orthodoxie een bescheiden aantrekkingskracht heeft op Nederlanders.

Bijna al deze Orthodoxe kerken hebben op een of andere manier meegedaan aan de viering van 1700 jaar Nicea. Ook hier weer door een mix van wetenschappelijke arbeid, publieksevents en liturgische vieringen. Het instituut voor Oosters Christendom in Nijmegen hield een symposium. John Behr, hoogleraar Orthodoxe theologie in New York en Amsterdam hield publiekslezingen.

Ikzelf was aanwezig bij de speciale Oosters-Orthodoxe viering van 1700 jaar Nicea op 24 mei in Heemstede. Dat deze gezamenlijke viering plaats had was al een grootse daad van oecumene. Binnen de Oosterse Orthodoxie bestaan grote spanningen door de oorlog die sinds 2014 in Oekraïne woedt. Toch waren in de deze dienst in Heemstede veel Orthodoxe kerken bij elkaar. Ik zag priesters en diakenen van de Russische, de Servische, de Roemeense, de Griekse (Constantinopel), de Georgische en de Antiocheens-Orthodoxe kerken.

Het was bijzonder om te zien hoe oecumene zich daar voor mijn ogen ontvouwde. Er liepen steeds wel 12 priesters en diakenen op het altaar. Samen vierden ze de liturgie van de H. Chrystostomos, die ieder van hen kent. Zo te zien was er niets van tevoren geoefend in de onderlinge afstemming, maar gaven ze spontaan het stokje over aan elkaar om de leiding te nemen in de viering van de liturgie. Een spel van geven en ontvangen. Na afloop verdwenen alle priesters en diakenen en toen ik even ging kijken waar ze waren gebleven trof ik hen in de consistorie. Daar zaten ze met zijn vijfentwintigen rond een tafel, rijk gevuld met spijs en uitgelezen wijnen. De stemming was opperbest. Ook dat hoort bij oecumene!

Het bepaalde me er nog eens bij hoe breekbaar en weinig vanzelfsprekend oecumene kan zijn. Als wij in Nederland als kerken met elkaar ruzie hebben, dan is er weinig aan de hand. We zijn nog altijd verbonden met elkaar door onze Nederlandse nationaliteit, die nauwelijks aangevochten is. Maar waar kom je terecht als je als Antiocheense kerk of als Georgische kerk ruzie maakt? Zo’n conflict is bijna meteen existentieel. Vandaar het grote belang van oecumenische contacten voor al deze kerken.

Toekomst

De viering van 1700 jaar Nicea is nog niet geheel achter de rug. Op de internationale agenda staat nog een grote conferentie van de Wereldraad van Kerken in de buurt van Alexandrië in oktober en een ontmoeting van Paus Leo XIV met Bartholomeus I, de oecumenisch patriarch van Constantinopel in Nicea in november. In Nederland zijn er nog diverse plaatselijke bijeenkomsten en ook de Nacht van de Theologie (13 november 2025) zal in het teken staan van de betekenis van Nicea.

Internationaal zal Nicea doorwerken in een versterkte samenwerking tussen Rome en Constantinopel. Wellicht komt het zelfs tot een gemeenschappelijke Paasdatum. In Nederland merk ik blijdschap over een geslaagd oecumenisch project en een hechter naar elkaar toe groeien van katholieke, orthodoxe, evangelische en protestantse theologen.

Coen Wessel