Naar Weblog
De Noachitische geboden als regels voor het samenleven
De Noachitische
geboden zijn te zien als een bijdrage vanuit de Joodse traditie aan de
discussie over het samenleven van verschillende mensen. Door het
opstellen van de Noachitische geboden wordt er gezocht naar een
verbinding met anderen.
De Noachitische geboden zijn voor ons van belang als een voorbeeld in
de discussie over het samenleven van verschillende groepen en geloven.
Aan de ene kant zijn ze een uitgestoken hand naar andersdenkenden en
andersgelovigen om samen te leven. Tegelijkertijd zijn er ook
voorwaarden verbonden aan het gezamenlijk optrekken. Dat is een goede
combinatie.
Het bijbelfestival dat de redactie van ‘In de Waagschaal’ op zaterdag 2 oktober 2010 in Gouda organiseert heeft als motto: ‘Naïef bijbellezen’. In dit artikel betoog ik dat we, nu de geschiedenis als zinstichtend verhaal uit onze samenleving verdwenen is, ‘naïef’ moeten gaan bijbellezen.
In films
en televisieseries triomfeert de held ondanks de overheid. Geheim
agenten als James Bond slagen alleen door zich nadrukkelijk niet aan de
regels
te houden. Sinds de jaren zestig zijn
overheidsinstellingen ook zetels van het kwaad. De mens
die het tegen de overheid opneemt had vroeger nog de trekken van een
nobele
ridder.
Oorzaken van de opkomst van Wilders (1)
De oorzaak van de opkomst van Wilders wordt nogal eens gelegd bij de het falende beleid van gevestigde politieke partijen. De Partij van de Arbeid bijvoorbeeld zou zijn arbeiderskiezers vergeten zijn en te zeer zijn meegegaan in de hervorming van de verzorgingsstaat. Een andere oorzaak wordt gezocht in het existentiëel op drift geraakt zijn van kiezers na het einde van de verzuiling. Beide verklaringen zijn onjuist. De opkomst van Wilders maakt veeleer een al langer bestaande cultuurstrijd zichtbaar in de Nederlandse samenleving, waarbij de ‘Wilders-kiezers’ één pool in de cultuurstrijd vormen (zomer 2009).Oorzaken van de opkomst van Wilders (2): de bohemien
Om er achter te komen waar de populariteit van Wilders mee te maken heeft, beschrijf ik eerst de ontwikkelingen in het andere kamp: de brede groep leraren, ambtenaren, kunstenaars, journalisten en onafhankelijke beleidsmakers die zich oriënteren op progressieve of liberale partijen. In de loop van de jaren zestig nam deze, voorheen verzuilde groep, de levenshouding over van een type mens dat in de jaren dertig en veertig van de 19e eeuw in het milieu van armoedige kunstenaars in Parijs ontstaat: de bohemien. Hun verachting voor de ‘Wilders-kiezers’ heeft geleid tot een diepe bron van wrok (zomer 2009).
Oorzaken van de opkomst van Wilders (3): Islam
De omgang met immigranten is het belangrijkste thema waarop de ‘Wilders-kiezers’ en hun tegenpool, de vrijzinnige en progressieve intellectuelen, botsen. In dit artikel probeer ik die botsing te verklaren vanuit de cultuurstrijd op het gebied van de Nederlandse identiteit en de zedelijkheid. Tenslotte probeer ik te verklaren waarom de botsing rond immigranten zich de laatste jaren rond het thema ‘Islam’ geconcentreerd heeft (zomer 2009).
De inhoud van het populisme
Populisme is een term die weinig verheldert. Het is niet een onafhankelijke definiëring van een politieke stroming, maar het is meer een veroordeling. Hierdoor verdwijnt het zicht op de inhoud en op de dynamiek die er voor zorgt dat Fortuyn en Wilders zoveel aanhang hebben gekregen de laatste jaren. Het bevordert ook een te formele visie op de Islam, n.l. als een 'godsdienst'. De formele visie op 'godsdienst' verduistert ook een heldere blik op de christelijke 'godsdienst'.
Wat houdt de samenleving bij elkaar? Wat bindt de burgers van Nederland, behalve het feit dat ze in dit land wonen en zich aan de wet moeten houden? Daarover is in Nederland een discussie ontstaan met als slagzin 'het nieuwe wij' . In een bijdrage voor het opinieblad Volzin schets ik heel kort de zoektocht naar het 'wij' in de afgelopen anderhalve eeuw, vertel ik iets over de huidige problemen en stel ik: er is eerst een verandering van het 'ik' nodig, willen we tot een verandering van het 'wij' kunnen komen. De huidige concentratie op het ‘ik’ dient verbonden te worden met morele en spirituele gedachten en tradities. Zodat het ‘ik’ niet meer overgelaten wordt aan zichzelf, maar geholpen en gesterkt wordt. We hebben behoefte aan mensen die zichzelf toetsen en laten bijschaven door morele en spirituele kaders (december 2009).
De Toren
Der Turm (de Toren), een veel bekroonde roman van Uwe Tellkamp uit 2008, gaat over de bewoners van een villawijk in Dresden in de laatste
jaren van de DDR.
Het zijn
mensen die zijn opgegroeid in de traditie van het
Bildungsbürgertum. Het
boek bevat een
uitgebreide schildering van het leven in de DDR. De rijen voor de
winkels, de
sigarettenmerken, de jeugdbeweging FDJ, het schoolsysteem, het wordt
allemaal
geschilderd, zodat je het kunt ruiken. Bovenal is het een portret van
intellectuelen, die proberen te leven in een land dat ze niet gekozen
hebben. De anti-communistische stellingname is de kracht van het boek. Het is een tegengif tegen elke Ostalgie.Maar deze zo politieke invalshoek is ook de zwakke kant van het boek. De inzichten die de hoofdpersonen ontwikkelen zijn bij uitstek politieke inzichten. Het maakt het helaas ook tot een saai boek voor iemand die niet zo heel erg bij een strijd rond de beoordeling van de DDR betrokken is.
Er is iets aan het veranderen in de Protestantse kerk
Er is
iets aan het veranderen in de Protestantse kerk. 
Het
Landelijk Dienstencentrum functioneert beter. Of ik nu
gemeenteadviseurs,
jeugdmedewerkers van JOP of anderen tref, ik sta versteld over de
hoeveelheid
werk die uit hun handen komt. In
december vindt de Nationale Synode plaats. Voormalig synodepreses
Gerrit de
Fijter heeft een aantal kopstukken uit allerlei reformatorische en
evangelicale
kerken aan de rechterflank bij elkaar gehaald om een Nationale Synode
te
houden. Er kan een elan ontstaan dat de hele kerk meeneemt.
Eind
juni was ik bij de afsluiting van het Pionierspad, een achtdaagse voettocht van
het Muiderslot naar Vollenhove door de nieuwe polders. Er werd getwitterd, geblogd en genetwerkt,
maar minstens zo
belangrijk was dat er onderweg gepraat werd. Natuurlijk over
‘het leven als
zoektocht’, maar tot mijn verwondering en geluk ook over
‘geleid worden door
God’, over ‘geloven’, over ‘de
Geest’, over ‘het verliezen van je
woede’. Dit zijn de thema’s die
belangrijk worden en
mensen gaan verbinden.
Orthodoxie bepaalt je bij elementen uit de traditie, maar het is vooral ook een wil tot gemeenschap. Je wilt een gemeenschap vormen en je zegt tegen elkaar: deze dingen verbinden ons. Dat leidt tot echte verbondenheid en je creeert een leefwereld waarin de kernwoorden en de kernwaarden van het geloof tot bloei kunnen komen. Grondslag van de orthodoxie is de geloofsbelijdenis van Nicea-Constantinopel. Dat is geen wetboek, maar het is een hymne. Het is een poging om in soms zeer poëtische taal het grote van God en van Christus en van zijn Geest onder woorden te brengen.
Inleiding tijdens een internet-televisie uitzending van de Nieuwe Vrijzinnige Omroep over de kracht van de orthodoxie (zomer 2009)
Archief van preken (zeer
incompleet)
De woestijnvaders op de middelbare school
Een voorbeeld van een les over de woestijnvaders voor een VWO-klas
De Confessiones van Augustinus op de middelbare school
Een voorbeeld van een les over de Confessiones van Augustinus voor een gymnasiumklas.
Sint Maarten op de middelbare school
Een voorbeeld van een les over Sint Maarten voor een VWO-klas.
Mechthild von Magdeburg op de middelbare school
Een voorbeeld van een les over Mechthild von Magdeburg voor een VWO-klas
Luther op de middelbare school
Een voorbeeld van een les over Luther voor een VWO-klas
De Mattheus Passion in het middelbaar onderwijsEen voorbeeld van een les over de Mattheus Passion voor een VWO-klas
Op zoek naar dezelfde vader. Abraham in de trialoog
Kan Abraham een verbindingsfiguur zijn in het geloofsgesprek tussen Christenen, Joden en Moslims, of scheidt hij hen juist? Wat kan de specifieke christelijke inbreng in zo'n gesprek zijn. En waarom is Abraham eigenlijk zo onbelangrijk in het christendom? (april 2009)
Gemeenschapsvorming
in de gemeente via internet
De belofte van internet is dat het
mensen dichter bij elkaar brengt. Gemeenschapsvorming is ook een ideaal
van de christelijke gemeente. Een paar jaar geleden ben ik gaan
nadenken over hoe internet de verbondenheid van gemeenteleden kan
stimuleren. In dit referaat wil ik vertellen hoe ik
drie jaar geleden een aantal mislukte
initiatieven van collega’s over gemeenschapsvorming via
internet heb geïnventariseerd. Daarna ben ik zelf in mijn
gemeente begonnen met gelinkte weblogs, om zo gemeenteleden deel te
laten nemen aan elkaars leven en geloof. Daarbij komen ook
steeds ecclesiologische en
theologische vragen op tafel. (april 2009)
Een lezing uit 1993 over de
relatie liturgie
en natuur. Het is de tweede lezing uit een serie van drie over de
verhouding mens-natuur.
Mönnich:
pelgrim en vreemdeling
Het leven van Conrad Willem
Mönnich (1915-1994) heeft een
tragische kant. In de jaren vijftig en zestig was hij
één van de meest
vooraanstaande opinionleaders in kerkelijk en oecumenisch Nederland en
één van
de weinige theologen die een niet-kerkelijk publiek wist te boeien. In
de jaren
zeventig en tachtig vereenzaamt hij. Hij trekt zich terug uit het
publieke
debat en zoekt naar een heroriëntering in zijn geloof.
In
de
vierde eeuw ontstaat er onder christenen in Egypte, Palestina en
Syrië een spirituele beweging van mannen en vrouwen die zich
terugtrekken in de
woestijn. Zij gaan in eenzaamheid leven, bijvoorbeeld in een kleine hut
en
brengen een belangrijk deel van de dag door met gebed. Daar denken ze na, loven
ze God en
worden ze, zo menen zij, beproefd door demonen, net zoals Jezus in de
woestijn door de
duivel op de proef gesteld werd.
Ze doen ook afstand van al hun
bezit, ze onthouden zich van sexuele omgang en leggen zichzelf verder
een streng
of minder streng regime op. Ze vasten, ze eten dus heel weinig en
sommigen proberen zo weinig mogelijk te
slapen. Ze proberen ook hun gedachten te zuiveren, dat wil zeggen ze
proberen
zo te leven dat er geen gedachte aan jaloezie, woede of sexualiteit bij
hen
opkomt. Dit artikel biedt een korte
inleiding op de woestijnvaders (en -moeders) en vertelt een
paar verhalen over hen.
In het jaar 635 trok een kleine
groep
pelgrims vanuit het westen China binnen. Ze hadden een
duidelijk
doel: ze wilden in China een kerk stichten.
De kerk kwam binnen honderd jaar tot bloei. In meer dan 20 belangrijke
steden werden er kerken opgericht. De Chinese kerk is vanaf
845
ten onder gegaan doordat zij politieke steun verloor. Maar zou
een
gebrek aan geloof en een gebrek aan eigenheid niet ook een rol hebben
gespeeld in het verdwijnen van het christendom. Toen de steun van de
overheid wegviel was er meteen ook niets meer over. Wat betekent dat
voor ons? Soms is het beter om je niet aan te passen.
over Witvliets 'Het geheim van het lege midden'
Witvliet
stelt in zijn boek ‘Het geheim van het lege midden’
dat de identiteit van het
westerse christendom ligt in haar zelfkritisch vermogen, haar
bereidheid het
hart van haar eigen identiteit steeds opnieuw leeg te maken: het midden
blijft
leeg. Witvliet staat positief tegenover het huidige zoeken naar
identiteit en
traditie, mits gezocht wordt naar een levende traditie,
een traditie die
openstaat voor vernieuwing. Zijn boek is een krachtig pleidooi tegen
een
dreigende verstarring. Maar hoe die levende
traditie traditie
blijft komt niet uit de verf. Terwijl juist daar mijn zorg zit.
De derde symphonie van Galina Oestvolskaja
De
titel van deze derde symfonie luidt: "Jezus Messias, red ons!"
Het
is een gebed om vergeving voor de zondigheid en de misdaden
van het communisme
en daarmee een gebed om vergeving voor de zondigheid en de misdaden van
heel de
mensheid.
Door
haar steile en ontoegankelijke muziek maakt Oestvolskaja duidelijk dat
bidden
in de 20e eeuw van de mens een veel grotere en veel pijnlijkere
inspanning
vraagt dan vroeger (1995)
Een gids in het mozaïek, Wessel ten Boom over Augustinus en de Joden
Wessel ten
Boom onderzoekt in zijn dissertatie hoe
Augustinus spreekt over de joden in zijn boek De Civitate Dei (de stad
van
God). Augustinus heeft de naam niet erg jood-vriendelijk te zijn. Ten
Booms
boek is niet bedoeld om hier nog eens extra de staf over te breken of
om Augustinus juist in bescherming te nemen. Ten Boom wil in dit boek
onderzoeken hoe
Augustinus over de joden spreekt, hoe ze passen en niet passen in zijn
theologie en wat hun betekenis voor Augustinus is.
Ten Boom
is een leerling van Marquardt en hoewel zijn naam in het boek
nauwelijks
genoemd wordt, is zijn invloed duidelijk merkbaar. Er schemert in deze
studie
ook iets van een eigen Israëltheologie van ten Boom, die
vergeleken met
Marquardt zowel een stap verder als een stap terug is (2003).
Eén
belangrijke tegenstelling is die tussen beschouwelijke
vormen van Godskennis en praktische vormen van Godskennis. In de
beschouwelijke vormen
van Godskennis nadert de mens direct tot God.
Praktische
vormen van Godskennis horen in ieder geval thuis bij de profeet en bij
godsdienstige praktijken. De Godskennis is daar bemiddeld door de
geboden van
God. Het is een indirecte weg die via de weg van het gebod, de
protestant zou
zeggen: de omweg van het gebod tot God voert. Hier ligt meestal mijn
voorkeur. Maar in
tijden
dat profetie zwijgt, ontstaat het verlangen naar directe Godskennis.
Misschien
ook wel omdat de directe omgang met God troost geeft aan een mensenziel
(2004).
Veel mensen leven in een wereld waarin alleen de buitenkant er toe doet. Het is daarom belangrijk dat je leert zien dat er belangrijker dingen zijn dan hoe je overkomt bij je omgeving. Eer en image zijn niet zo belangrijk. Het streven naar eer en aanzien verstikt het goede leven. Jezus heeft belangstelling voor wat nog niet komt boven drijven. Jezus noemt dat de zaken die verborgen zijn. Ze staan niet in de publieke belangstelling, ze leveren geen eer en aanzien op, maar God ziet ze.
(In: Voorlopig, oktober 2006)
De
discussies en kerkelijke gevechten rond de Vervolgbundel worden in de jaren '50 gedomineerd
door de discussies en
gevechten over de zeggenschap over de
Vervolgbundel. In de zestiger jaren domineert de richtingenstrijd
de
discussies en gevechten rond de Vervolgbundel.
De reis van de slang
Het boek Slangenkoers (Court Serpent) van de Franse schrijver Bernard du Boucheron gaat over een fictieve reis van een veertiende eeuwse priester naar de nederzetting van IJslandse kolonisten op de kust van Groenland. Op het moment dat de novelle begint is er al 50 jaar geen contact meer met de kolonie geweest. In deze door honger, koude en ziekte geplaagde gemeenschap probeert de priester het christelijke leven te herstellen.
Het knappe van het boek is dat het angsten in mij naar boven roept, waarvan ik niet wist dat ik ze zo hevig had
Maar bij herlezing valt ook op hoe geconstrueerd de novelle is. De priester is een hypocriet. Het volk lui, dom en wreed. Alle bewoners handelen uiteindelijk alleen uit eigenbelang. Het zijn allemaal de cliché’s uit de Franse Verlichtingstraditie. Slangenkoers is een reis naar een gesloten universum, naar een sociaal-Darwinistische hel op aarde.
(mei 2007)
Theologie van de ramp
Het denken in rampen is op dit moment in meerdere wetenschappelijke theorieën populair. Het bekendste voorbeeld is de theorie dat de dinosaurussen 65 miljoen jaar geleden uitstierven omdat er een meteoriet insloeg bij de kust van Mexico. Een jarenlange duisternis zou de weg vrij hebben gemaakt voor kleine zoogdierensoorten, waaruit uiteindelijk de mens zich ontwikkelde. Deze theorie roept natuurlijk ook angst op: maar hoe zit het dan met ons, als er 65 miljoen jaar geleden zo’n vernietigende ramp was, hangt die ons dan niet boven het hoofd? Zal de mensheid op korte of wat langere termijn dan niet weer vanuit de ruimte vernietigd worden? Juist het feit dat op dit moment in zoveel wetenschappelijke theorieën een ramp als oorzaak en oplossing verschijnt, wekt mijn argwaan. In hoeverre is dit nog wel wetenschap? Eigenlijk lijkt het wel een soort theologie.
Het ritueel op het stadhuis
Het sluiten van een huwelijk op het stadhuis is geen gewone ambtelijke handeling is. Het is veel meer een hybride aangelegenheid, een mengsel van een ambtelijke handeling en een sacraal aandoend ritueel. Daar vinden rituelen plaats die rechtstreeks van de kerk zijn afgekeken: het plechtige ja-woord, de beloftes en het uitwisselen van ringen. Het ritueel wordt geleid door een ambtenaar van de burgerlijke stand die een toga draagt, alsof hij of zij een predikant is. Maar krachtens welke autoriteit kan de ambtenaar van de burgerlijke stand over liefde en trouw spreken? Hij is geen predikant die zich op God of de bijbel beroepen kan. De enige mogelijkheid die de ambtenaar van de burgerlijke stand heeft is dat hij of zij het ritueel leidt en vorm geeft vanuit zijn of haar persoonlijke overtuiging. Op het moment dat hij naar zijn persoonlijke overtuiging een huwelijk niet kan sluiten komt de ambtenaar van de burgerlijke stand in een klem te zitten. (maart 2007)
Naar een Israëltheologie onder eigen verantwoordelijkheid
Lezend in het boek waarmee de moderne Israël-theologie zo’n beetje begonnen is, Miskottes ‘Het Wezen der Joodsche Religie’, deed ik een ontdekking: dit boek heeft een andere en bredere invalshoek dan veel Israël-theologie van latere tijd. Miskotte ziet in het jodendom van zijn tijd een beweging met missionair bewustzijn, die hem uitdaagt. In dit artikel probeer ik het boek van Miskotte te plaatsen als reactie op de joodse emancipatie-beweging uit de 19e en 20e eeuw. Ook probeer ik te analyseren waarom het tot die andere invalshoeken van latere Israël-theologie gekomen is, invalshoeken vanuit een reflectie op het zionisme en op de Shoah. In de tweede helft van dit artikel evalueer ik de verschillende invalshoeken. Voor een deel wil ik terug naar die brede invalshoek van Miskotte. Maar zeker de Shoah heeft het onmogelijk gemaakt om niet ook uitdrukkelijk de christelijke schuld mee te bedenken in de theologie. Maar dat vraagt wel een goede en volwassen omgang met de christelijke schuld en geen verkramping. (oktober 2006)
Het boerka-verbod
Wij leven in een cultuur die alles wil zien. Alles moet kenbaar zijn en doorzichtig. Waarheid is bij ons een naakte waarheid. Geheimen worden ont-sluierd. Een vrouw in een boerka stelt daaraan een grens. Mensen vinden dat onaangenaam, ze worden er zelfs agressief van. Misschien komt dat ook wel omdat er voor hen niet meer is dan de zichtbare wereld. (december 2006)
Een Nationaal Historisch MuseumEen Nationaal Historisch Museum moet niet een soort openluchtmuseum worden: hoe was het vroeger. Het moet ook niet alleen de geschiedenis van ‘het gewone volk’ vertellen: hoe slecht we het vroeger hadden en hoe goed nu. Het moet laten zien - in wisselende opstellingen - hoe mensen kiezen, waar ze door gedreven worden en hoe dat uitpakt, voor zover we daar kijk op hebben. (oktober 2006)
Inleiding op het evangelie van ThomasDe tekst van het evangelie van Thomas is bekend geworden door de vondst van verscheidene papyriboeken in het Egyptische plaatsje Nag Hammadi. Daar zijn in 1945 een groot aantal papyriboeken opgedoken. Eén van de boeken bevatte een vrijwel complete tekst van het Evangelie van Thomas in een Koptische vertaling. Sindsdien kennen wij de inhoud van het evangelie, wat nog niet wil zeggen dat de inhoud daarmee ook glashelder is, want net als met de bijbelse, canonieke evangeliën zijn de teksten niet altijd helder en kan je er verschillende kanten mee uit. Desondanks werpt het evangelie een nieuw licht op het vroege christendom. (2006-2007)
Wie is er bang voor submission?
Over de film Submission van Ayaan Hirsi Ali.
Geloven is je overgeven aan God, zoals je je overgeeft aan een geliefde. De Islam heeft dat goed begrepen door zichzelf de godsdient van de overgave of onderwerping aan God te noemen. Maar ook in de liefde geef je je niet zomaar aan iedereen over. (september 2004)
De terugkeer van de godsdienst in de politiek
In de politiek is de godsdienst op twee manieren teruggekeerd. In de eerste plaats in een utopische variant die zich richt op de onmiddellijke realisering van alles wat onze samenleving belooft. Het onthult dat wij niet de statische, liberale samenleving zijn waarin ieder zijn tuintje wiedt. Veel meer worden we voortgedreven door dromen over tegenstrijdige zaken als gemeenschapszin, persoonlijk succes, seksuele vervulling en eeuwige jeugd. Beloftevoller is de verbinding van godsdienst met de vragen naar identiteit, die opnieuw op de politieke en culturele agenda staan. Hierin kunnen kerken een duidelijke rol spelen. Haar instrument daarbij is niet alleen het profetische, maar veeleer de riten en geboden die een mens raken en vormen in het diepst van zijn persoonlijkheid. (januari 2003)
Het messiaanse levensgevoel van Pim Fortuyn
Interessanter dan de inhoud van de plannen van Pim Fortuyn is het tijdsperspectief waarmee hij werkt. Hij wil de problemen van Nederland in korte tijd oplossen. Daarmee schaart hij zich in de traditie van messiaanse godsdienstige en politieke groeperingen. Ik zie Pim Fortuyn als het opmerkelijkste messiaanse fenomeen in Nederland sinds “ús ferlosser” Domela Nieuwenhuis. (maart 2002)
Na de preekwedstrijd
Het lezen van veel preken een
teleurstellende ervaring.
Sterker nog, het is een ervaring die agressie oproept. En dat herken
ik, want
dat sluit precies aan bij mijn ervaring als luisteraar in een kerk.
Een inleiding uit november 1997 over het concept van gemeentegroei, de spiritualiteit en het democratisch ethos van de Evangelische beweging.
Het pastoraat van de kenniseconomie
In het pastoraat moet er een accentverschuiving komen van het verzorgende pastoraat naar een (groeps)pastoraat waarin eigen verantwoordelijkheid en samen leren centraal staan. (2005-2006)
Zegt theologie nog iets nieuws?
In nieuwe theologie is er speciale aandacht voor de meer religieuze onderwerpen: zegenen, pelgrimage, geboden, vasten, heiligen en heiligheid. Het betreft hier onderwerpen waar vanuit de verlichtingstraditie enige schaamte voor bestond. Terwijl juist hun niet-geheel rationele, niet in één greep te krijgen karakter interessant is.
Een vernieuwing van de theologie kan niet om de kernpunten van de christelijke theologie heen. We kunnen als kerk niet uit blijven waaieren, er zijn opnieuw notae ecclesiae, merkpalen van onze kerk nodig. Niet als een muur om een fort of als een dijk rond de polder, maar als terpen in een waddenlandschap: daar zijn de hoogtepunten, in een verder vrijwel onbegrensd landschap, waarvan je niet weet of het land of water is. Een openheid naar buiten die een grotere gerichtheid op de kernen van christelijk geloven noodzakelijk maakt. Waarbij ik die juist niet zie als een afgrenzing, maar in een zelfde veelvormigheid als de Islam haar kernpunten, “de vijf zuilen” vast stelt, in een combinatie van zulke uiteenlopende activiteiten als vasten, pelgrimage, belijdenis, gebed en diakonaat. (2001)